CZYNNIKI POWODZENIA UCZNIA W SZKOLE

 

Powodzenie dziecka w nauce zależy od pewnych czynników. Są to: czynniki związane z dzieckiem, czynniki związane ze środowiskiem domowym oraz czynniki związane ze środowiskiem szkolnym. Od układu tych grup czynników zależy, czy jest w stanie poprawnie funkcjonować w szkole i uzyskiwać oceny adekwatne do swoich możliwości. Omówię więc w tym rozdziale determinanty ocen szkolnych dzieci. Omówię czynniki powodzenia w szkole związane z dzieckiem, czyli jego inteligencję, stan zdrowia, motywacje oraz temperament. Następnie czynniki społeczno - ekonomiczne, czyli sytuację materialną, warunki kulturalne, organizację pracy w domu ucznia, atmosferę w rodzinie, postawy rodzicielskie, metody wychowawcze, kolejność urodzeń oraz rodziców jako modeli ról społecznych. Następnie omówię czynniki związane ze środowiskiem szkolnym, czyli treści nauczania, nauczycieli, organizację nauczania oraz inne czynniki mające związek z funkcjonowaniem dziecka w szkole.

 

a) CECHY DZIECKA A JEGO OSIĄGNIĘCIA SZKOLNE

Zachowanie, rozwój fizyczny i psychiczny dziecka uzależnione są od jego zadatków wrodzonych, np. struktury anatomicznej mózgu. Często słabe postępy w rozwoju dziecka (intelektualnym, fizycznym) są spowodowane wrodzonymi niedorozwojami lub wadami. organicznymi. Bada się od wielu lat zależności pomiędzy poziomem rozwoju umysłowego dzieci a ich powodzeniem czy też niepowodzeniem w nauce (Cz. Kupisiewicz, 1970). Właściwości związane z dzieckiem to czynniki od niego samego niezależne, na których posiadanie nie ma wpływu-inteligencja, temperament, stan zdrowia, motywacja.

l. INTELIGENCJA

Koncepcji inteligencji jest wiele. Istnieją definicje, zgodnie z którymi inteligencja jest to zdolność do rozwiązywania abstrakcyjnych problemów (Sternberg, 1999). Także Terman twierdzi, że , jednostka jest inteligentna proporcjonalnie do swej umiejętności abstrakcyjnego myślenia (...)" (Terman, 1921 s. 128). Jednak wielu psychologów dowodzi, że inteligencja wykracza poza zdolności do myślenia abstrakcyjnego (Galdwin, 1970; Goodnow, 1990). Stworzono różne koncepcje inteligencji i dąży się obecnie do spojrzenia na inteligencję z różnych perspektyw, nie tylko psychometrycznej, ale np. z perspektywy poznawczej, emocjonalnej.

Mimo to, dostęp do edukacji w szkołach publicznych maj ą uczniowie, których IQjest w normie. Jeżeli istnieje podejrzenie, że dziecko może mieć iloraz inteligencji mniejszy niż przeciętny, to przeprowadza się pomiar jego potencjału intelektualnego, czyli testy na inteligencję. Dzieci ze stwierdzonym upośledzeniem umysłowym umieszczane są w szkołach specjalnych. Dzieje się tak dlatego, że „inteligencja jednostki jest czynnikiem wpływającym na jej uczenie się" (Włodarski i Matczak, 1992 s. 102).

W trakcie badań stwierdzono, że wielu uczniów nie wykorzystuje swej inteligencji w pracy szkolnej i że w większości przypadków ta inteligencja o ich niepowodzeniach nie decyduje. Pomimo tego dzieci z IQ poniżej 80 mają znaczne trudności w nauce (Tyszkowa, 1964). Wśród czynników mogących wpływać na poziom intelektualny wymienia się nastawienie psychiczne oraz depresyjne - lękowe - mogą one znacznie obniżać potencjał intelektualny dziecka. W przeprowadzonych badaniach nad sprawnością umysłową stwierdzono ponadto, że najwyższe wyniki w tego typu zadaniach osiągaj ą uczniowie bardzo dobrzy (Tyszkowa, 1964).

Nastąpiła tu więc zbieżność inteligencji i poziomu wyników nauczania. Zależności pomiędzy poziomem intelektualnym dziecka a jego wynikami są bardzo wyraźne (T.Lewowicki, 1975). Jednak uczniowie o wysokiej i bardzo wysokiej inteligencji nie odbiegają zbyt daleko przyrostem wiedzy od uczniów o przeciętnej inteligencji (Lewowicki, 1975). O różnicy można mówić raczej, gdy porównamy inteligencję przeciętną i obniżoną.

Poziom intelektualny więc jest czynnikiem, od którego zależą uzyskiwane wyniki, ale przyczyny niepowodzenia w szkole leżą zazwyczaj w pozaintelektualnych właściwościach ucznia (Kupisiewicz, 1970).

Ponadto wielu autorów podkreśla, że istnieje wiele innych czynników mogących mieć negatywny wpływ na wyniki w szkole. Zauważono, że istnieje związek pomiędzy poziomem intelektualnym ucznia a warunkami jego życia (rodzina, poziom materialny) (Cz. Kupisiewicz, 1970).

Mimo, iż wpływ inteligencji na osiągnięcia szkolne został bezspornie udowodniony, bardzo często zdarza się, że uczniowie o wysokim IQ nie zdobywają ocen na swoją miarę. Przyczyn upatruje się w różnorakich czynnikach, np. w ułomności testów badających inteligencję, niedostatków motywacji, itp. (Wiechnik,1996).

Wśród psychologów istni ej ą też skrajnie odmienne opinie na ten temat. Twierdzi się, że inteligencja ma znikomy wpływ na osiągnięcia w szkole. Za źródło problemów uważa się ..przypinanie dzieciom etykietek" — czyli nieświadome wpajanie dziecku mniej zdolnemu, że jest ..głupie", przez co dziecko owo przestaje się starać a co za tym idzie - nie osiąga zadowalających wyników, ponieważ nabiera przekonania ,,że i tak mi się nie uda". Przyczyny niepowodzeń leżą zatem raczej w emocjach dziecka niż w jego możliwościach intelektualnych (Greenspan, 2000).

Im wyższa inteligencja, tym wyższe możliwości do uczenia się (Włodarski i Matczak, 1992). Jest to fakt, który jednak nie jest równoznaczny ze stwierdzeniem, że osoby inteligentne osiągaj ą lepsze rezultaty w szkole. Często się tak zdarza, jednak są przypadki, gdy zdolne dzieci nie radzą sobie w szkole. Dzieje się tak dlatego, że jest wiele innych czynników tkwiących w dziecku, które wpływają na jego uczenie się. Wymienia się tu np. pracowitość ucznia, jego zainteresowania, itp. Zwraca się uwagę jednak na fakt, że istnieje ogromna różnica między osobami inteligentnymi i mniej inteligentnymi - reprezentuj ą oni odmienną szybkość przyswajania wiedzy, odmienny sposób jej przyswajania (sensowny i mechaniczny), inaczej organizuj ą treści (dzieci zdolniejsze lepiej przyswojone treści włączają w swój zasób wiedzy) oraz istnieje między nimi duża różnica w samodzielności dochodzenia do twierdzeń (Włodarski i Matczak, 1992).

Wnioski jakie się nasuwają po przeczytaniu literatury dotyczącej wpływu inteligencji na osiągnięcia uczniów w szkole są jednoznaczne -jej wpływ został bezsprzecznie udowodniony, jednak nie oznacza to, że dziecko o wysokim IQ będzie się dobrze uczyło. Ono ma jedynie możliwości do tego, aby uzyskiwać dobre wyniki, ale nie oznacza to wcale, że takie będzie uzyskiwało. Istnieje wiele czynników mogących wpływać destrukcyjnie na pracę szkolną l dziecka, tkwiących w nim samym lub w czynnikach od niego niezależnych.

b) STAN ZDROWIA

Poza inteligencją istnieje jeszcze szereg biopsychicznych właściwości ucznia, które mogą ujemnie wpływać na jego osiągnięcia szkolne. Jednym z tych czynników może być stan zdrowia. Przeprowadzono badania dotyczące stanu zdrowia uczniów dobrych i repelentów (M. Tyszkowa, 1964). Okazało się, że uczniowie o słabych wynikach w większości mają słaby stan zdrowia. Może to wskazywać na związek pomiędzy stanem zdrowia a wynikami w nauce. Tu na niezadowalające oceny mogą mieć wpływ nieobecności w szkole. Chory nie uczęszcza na zajęcia, rosną zaległości, które potem trudno nadrobić.

Cz. Kupisiewicz (1970) zwrócił uwagę na zaburzenia układu nerwowego i choroby somatyczne (choroby serca, anemia, anoreksja)jako przyczyny niestałości emocjonalnej i niemożności skupienia uwagi, które z kolei mogą prowadzić do zaburzeń w czynnościach uczenia się i słabych wyników.

Innym czynnikiem mogącym ujemnie wpływać na wyniki w nauce jest słabe opanowanie j irzez ucznia umiejętności czytania i pisania, które prowadzi do obniżenia sprawności intelektualnej, co z kolei prowadzi do wtórnych zaburzeń nerwicowych i znacznego pogorszenia funkcjonowania ucznia w szkole (Cz. Kupisiewicz, 1970).

Braki w funkcjonowaniu procesów poznawczych także mogą być czynnikiem

niepowodzenia ucznia w szkole. Mogą one prowadzić do braku motywacji do uczenia się, wolnego tempa myślenia, skłonności do powierzchownego uogólniania, niestałości uwagi, nadpobudliwości psychoruchowej (Cz. Kupisiewicz, 1970).

Problemy zdrowotne u dzieci mogą mieć negatywny wpływ na rozwój ich samodzielności. Chore przewlekle dzieci za bardzo przyzwyczajają się do poświęcanej im wagi. Ta sytuacja może też prowadzić do problemów małżeńskich rodziców, którzy zbyt wiele wagi poświęcają dziecku, zapominając o sobie -to z kolei może powodować napięcia w rodzinie i złe samopoczucie dziecka (S. Rimm, 1994).


c) MOTYWACJA

Motywacja jest to układ motywów ludzkiego postępowania nadający mu kierunek. Jest to mechanizm, który uruchamia i organizuje zachowanie oraz kieruje je na osiągnięcie wybranego celu (Włodarski i Matczak, 1992).

Motywacja to często wymieniany czynnik wyraźnie wpływający na pracę szkolną dzieci. Są 2 typy motywacji, które mogą mieć wpływ na uczenie się - motywacja wewnętrzna (czyli uczeń uczy się, ponieważ ma taką potrzebę wewnętrzną, uczy się, bo chce) oraz motywacja i zewnętrzna (czyli pieniądze, przyszłe korzyści, groźba kary). Motywacja wewnętrzna jest l silniejszym bodźcem do nauki i jest niezależna od warunków zewnętrznych, kiedy jest utrwalona i zakorzeniona w dziecku, dziecko uczy się samo, bez nadzoru, a co za tym idzie - osiąga lepsze

 efekty uczenia się. Motywacja zewnętrzna też może być czynnikiem dobrych wyników w nauce,

jednak jest mniej trwała i stabilna od wewnętrznej i gdy tylko zabraknie np. nagrody w postaci S pieniędzy dla ucznia, przestanie się on starać i otrzymywać dobre oceny w szkole (Włodarski ; i Matczak, 1992). Włodarski i Matczak podają różne rodzaje motywacji:

motywacja poznawcza (czyli zainteresowania ucznia) społeczno - ideowa (czyli postawy i nastawienia ucznia) praktyczne - szkolna i zawodowa W szkole często spotykamy motywację poznawczą wśród dzieci.

Zwrócono uwagę, że zasadniczy wpływ na osiągnięcia szkolne ma nie tyle sama ; motywacja, co jej siła (natężenie). Zarówno zbyt silna, jak i zbyt słaba motywacja są . niekorzystne dla wyników uczenia się. Istnieje pewien poziom motywacji optymalnej, który pozwala osiągać optymalne dla ucznia wyniki. Ponadto im zadanie jest trudniejsze tym mniejsza siła emocji i motywacji jest potrzebna by je dobrze wykonać a im zadanie jest łatwiejsze tym większa siła emocji i motywacji jest potrzebna by je dobrze wykonać. Dlatego też uczniowie zdolni często wypadają na egzaminach poniżej swoich możliwości intelektualnych, gdyż ich motywacja do zdania (podsycana przez rodziców, lęk o swoją przyszłość itp.) jest zbyt silna jak •a poziom trudności jaki przedstawia sobą sam fakt egzaminu.

Zbyt silna i zbyt słaba motywacja obniżaj ą wyniki w nauce (Lewowicki, 1975). Motywację należy w uczniach pobudzać i rozwijać, aż osiągnie ona optymalny poziom pozwalający osiągać optymalne wyniki w nauce. Współzawodnictwo jest czynnikiem podnoszącym motywację, a co za tym idzie, także rezultaty uczenia się. Najlepsze rezultaty osiągają uczniowie, gdy współzawodniczą ze sobą równorzędnie oraz gdy współzawodnictwo jest indywidualne (Lewowicki, 1975).

 

Rodzaj motywacji występującej u ucznia jest czynnikiem odgrywającym rolę w nastawieniu na uczenie się. Efekt motywacyjny wzmocnienia zależy od interakcji pomiędzy osobowością ucznia a sytuacją, w której odbywa się proces uczenia się (Green, 1974).

Istnieją 3 komponenty motywacyjne (Pintrich i deGroot, 1990). Są to: komponent wartości, oczekiwań i afektywny. Lepiej przyswajaj ą wiedzę uczniowie, którzy angażują się w zadanie, bardzo chcą je opanować i są nim zainteresowani oraz ci, którzy wierzą, że im się uda. Natomiast dzieci, które boją się egzaminowi są zawstydzone swój ą niewiedzą uczą się mniej efektywnie. Poza tym motywacji towarzyszą emocje. Gdy zadanie jest trudne, silne emocje targające uczniem nie pomogą mu w jego rozwiązaniu.

Wyróżnia się 2 cele, które można wyróżnić w dążeniu do zdobywania wiedzy: cel sprawnościowy i cel wykonaniowy (Dembo, 1997). Uczeń nastawiony na osiągnięcie celu sprawnościowego uczy się tak dużo jak się da, bez zwracania uwagi na osiągnięcia innych, natomiast uczeń nastawiony na osiągnięcie celu wykonaniowego uczy się by być lepszym od innych. Ten pierwszy cel .nastawiony na sprawność, daje lepsze efekty uczenia się i prowadzi do większego zaangażowania się w proces zdobywania wiedzy. Bardzo istotna jest rola motywacji wewnętrznej. Uczeń wtedy uczy się z pobudek osobistych, takich jak: zadowolenie, przyjemność ze zdobytej wiedzy. To także prowadzi do wyższego poziomu zaangażowania poznawczego w naukę. Motywacja zewnętrzna wynika jedynie z wydarzeń zewnętrznych (opinie, oceny, pieniądze) (Dembo, 1997).

d) TEMPERAMENT

Definicji temperamentu w literaturze można znaleźć wiele: „mniej lub bardziej stały, trwały system zachowań afektywnych", „przez temperament rozumie się charakterystyczny stan emocjonalny", „przez pojęcie temperamentu rozumiemy różnice indywidualne w emocjonalności" (Strelau, 1992, s. 5). Z definicji tych wynika, że przedmiotem badań temperamentu są mniej lub bardziej trwałe różnice indywidualne w sferze emocji. Każdy człowiek posiada cechy temperamentalne takie jak np. poziom aktywności, roztargnienia, wytrwałości, wycofywania się lub zbliżania, reaktywności, elastyczności. Jedni badacze uważają, że pojęcie cech temperamentu odnosi się wyłącznie do emocji, inni, że przejawia się na wszystkich obszarach funkcjonowania człowieka (Strelau, 1992).

Przeprowadzono badania dotyczące związku osiągnięć szkolnych z temperamentem (Strealu, 1992). Z badań tych wynikło, że temperament bardzo silnie wpływa na wyniki w nauce. Z badań Lewowickiego (1975) wynikło nawet, że cechy temperamentalne silniej korelują


z osiągnięciami w nauce niż inteligencja (0,42:0,37). Temperament jest jednym

z najważniejszych wyznaczników adaptacji szkolnej (społecznej i intelektualnej), która decyduje o osiągnięciach (Strelau, 1992).

Martin przeprowadził badania nad związkiem między temperamentem a osiągnięciami szkolnymi. Wyniki wykazały, że wysoka aktywność, roztargnienie i mała wytrwałość, jako syndrom temperamentu trudnego, negatywnie korelują z osiągnięciami szkolnymi. Współczynniki korelacji wahały się od 0,39 do 0,49, co potwierdza istotny związek cech temperamentalnych z poziomem osiągnięć szkolnych (za: Strełau, 2002).

Temperament należy rozpatrywać w połączeniu z innymi aspektami funkcjonowania dziecka w szkole, np. z inteligencją, wyuczalnością, osiągnięciami szkolnymi, zdolnościami specjalnymi i ogólnymi wynikami uczenia się.

Stwierdzono bowiem, że uczniowie o wysokim IQ są bardziej wytrwali, łatwiej adaptują się do nowego otoczenia, są mniej roztargnieni (Strealu, 1998). R.Martin sformułował hipotezę, że „genetyczne uwarunkowania, zakres uwagi i roztargnienie mogą mieć wpływ na uczenie się. Inna z kolei cechy temparamentalna, brak tendencji do wycofywania się w nowych sytuacjach, ułatwia kontakt z większą liczbą różnorodnych bodźców środowiskowych, co z kolei wpływa na uczenie się" (Strełau, 1998, s. 385). Dzieci unikające doświadczeń, bierne ograniczają sobie dostęp także do wiedzy i osiągaj ą gorsze wyniki niż dzieci z tendencją do zbliżania się.

Na wyuczalność z kolei ma wpływ autonomia poznawcza zachowania w szkole, cechy osobiste i społeczne. Dzieci słabo wyuczalne charakteryzuj ą się temperamentem trudnym, tzn. słabą orientacją zadaniową, małą elastycznością i wysoką reaktywnością.

e) PODSUMOWANIE

Zwraca uwagę fakt, że wszyscy badacze zgodni są na ogół co do tego, iż zadatki wodzone - a więc zarówno zdolności, inteligencja itd. jak i cechy charakteru - decydują , w pewnym stopniu o losach ucznia, ale bardziej istotną rolę odgrywają tu inne przyczyny natury  psychologicznej, zależne od środowiska w jakim wychowuje się i przebywa dziecko oraz zależne od pracy szkoły, do której uczęszcza. Rozbieżności w stanowiskach poszczególnych badaczy przejawiają się dopiero, gdy chodzi o sprecyzowanie roli zadatków wrodzonych 'w ogólnym rozwoju jednostki oraz ustalenie ich wpływu na postępy uczniów w nauce. Rozważmy następną grupę czynników powodzenia ucznia w szkole — czynniki społeczno — ekonomiczne, czyli środowisko w jakim wychowuje się uczeń. Czynniki te, jak wykażę, mają bardziej bezpośredni wpływ na osiągnięcia ucznia niż powyższe czynniki biopsychiczne.

 

2. CZYNNIKI SPOŁECZNO - EKONOMICZNE A OSIĄGNIĘCIA SZKOLNE

Cz. Kupisiewicz (1970, s. 74) za H. Radlińską podaje następującą definicję społeczno -ekonomicznych niepowodzeń uczniów w nauce szkolnej: jest to „całokształt tych względnie trwałych warunków materialnych, społecznych i kulturalnych, które powoduj ą niekorzystną sytuację życiową dzieci i młodzieży zarówno w środowisku rodzinnym jak i pozaszkolnym". To, jak dziecko funkcjonuje w domu przekłada się na jego funkcjonowanie w szkole. Bardzo duże znaczenie na wyniki w nauce dziecka ma sytuacja materialna w jego domu, warunki kulturowe w jakich się wychowuje, atmosfera domu rodzinnego, warunki do odrabiania lekcji. Nawet bardzo zdolne dziecko przy braku odpowiednich warunków w funkcjonowaniu pozaszkolnym nie będzie uzyskiwało wyników na swoją miarę. Przeanalizujmy te ważne czynniki mogące zaburzyć prawidłowy rozwój intelektualny i psychiczny ucznia.

a) SYTUACJA MATERIALNA

Sytuacja materialna w domu rodzinnym dziecka może mieć duży wpływ na jego powodzenie w szkole. W przeprowadzonych badaniach nad sytuacją środowiskową dzieci dobrze uczących się i repelentów wyniki wskazały, że dochód na jednego członka rodziny u uczniów słabych był mniejszy niż w rodzinach uczniów dobrych (Tyszkowa, 1964). Trzeba tu nadmienić, że te rodziny, w których dochód był mały, były liczniejsze. Nasuwa się pytanie, czy to mały dochód jest przyczyną słabych wyników w nauce dziecka czy też liczna rodzina i wynikające z tego skutki, o których będzie mowa dalej. Wyciągnięto następujące wnioski z badań: brak pieniędzy powoduje spięcia w rodzinie, z czego z kolei wynika złe samopoczucie jej członków, także dziecka. Zła atmosfera powoduje natomiast gorsze warunki do nauki a co za tym idzie - gorsze stopnie w szkole (Tyszkowa, 1964).

Z badań nad sytuacją mieszkaniową tych uczniów wynikło, że dzieci dobrze uczące się mają lepsze warunki mieszkaniowe. Zatem przyczyną niepowodzenia w szkole może być ciasnota, w której trudniej się uczyć, bo trudniej się skupić, bo ciągle ktoś przeszkadza i ogranicza możliwości pracy w domu. Dziecko ponadto ma złe warunki do odpoczynku, który niezbędny jest do osiągania sukcesów w uczeniu się. Nie tyle jednak ważny jest metraż mieszkania, ile jego wykorzystanie. Nawet w małym mieszkaniu z dużą liczbą domowników można dziecku stworzyć dobre warunki pracy - np. planować dzień, wygospodarować cichy


i spokojny kącik dla dziecka, itd. Zatem te dzieci, które mają własne łóżko, spokój i miejsce do odrabiania lekcji osiągają lepsze wyniki (Tyszkowa, 1964).

We Francji po drugiej wojnie światowej przeprowadzono badania, z których wywnioskowano, że wśród przyczyn niepowodzeń szkolnych dzieci wynikających ze środowiska społecznego na pierwszym miejscu jest sytuacja ekonomiczna rodziny. Z przeprowadzonej analizy statystycznej wynika, że dzieci ze środowiska robotniczego i chłopskiego, mające trudne warunki materialne, wykazywały najwyższą średnią opóźnienia w nauce szkolnej, tzn. uzyskiwały najsłabsze wyniki nauczania (Cz. Kupisiewicz, 1970).

b) WARUNKI KULTURALNE

Warunki kulturalne środowiska domowego ucznia także mająznaczny wpływ na jego funkcjonowanie w szkole. Dzieci nie mające problemów z nauką mieszkaj ą w rodzinach o wyższym poziomie kulturalnym, lepiej przygotowującym dziecko do szkoły. Rodzice takiego dziecka maj ą wy kształcenie średnie lub wyższe, są sprawni intelektualnie, zachęcają! pozwalają na obcowanie z dobrami kultury (np. czytają dziecku książki, itd.). Ponadto rodzice dobrego ucznia to rodzice interesujący się jego wynikami w nauce, zachęcający do wysiłku i dobrych stopni, planujący wspólnie z dzieckiem jego przyszłość, poświęcający mu dużo uwagi. Z dobrego wykształcenia rodziców wynika także fakt, że tacy rodzice umieją pomóc dziecku w odrabianiu lekcji, nie zostawiają go samego z trudnościami natury intelektualnej. Co więcej, dziecko rodziców o wysokim poziomie kultury obcuje często z ludźmi wykształconymi spoza rodziny a mającymi na nie także duży wpływ. Jeżeli chodzi o warunki kulturalne uczniów słabych to są one znacznie gorsze od warunków w jakich wychowują się dzieci dobre. Rodzice tych dzieci są ludźmi niewykształconymi, często powtarzającymi twierdzenia, że nauka jest niepotrzebna i bezużyteczna. Dzieci takie, dla których rodzic jest najwyższym autorytetem, przejmują ich myślenie i zaczynają ignorować naukę. Zdarza się jednak także, że dzieci rodziców o wysokim poziomie kultury nie osiągaj ą dobrych wyników. Wynika to głównie z tego, że rodzice tych dzieci stawiaj ą nadmierne wymagania dziecku, co jest dla niego równie niekorzystne jak ich brak (Tyszkowa, 1964).

Cz. Kupisiewicz (1970) podaje wykształcenie rodziców jako czynnik bardziej wpływający na powodzenie dziecka w szkole niż warunki materialne jego domu rodzinnego. Dziecko rodziców słabo wykształconych jest mniej dojrzałe szkolnie, np. ma uboższy zasób słów, reprezentuje sobą słaby poziom kulturalny, nie posiada motywacji do nauki. Główne


przyczyny problemów szkolnych ucznia to niski poziom intelektualny rodziców, brak zainteresowania dzieckiem, alkoholizm w rodzinie, wielodzietność (Cz. Kupisiewicz, 1970).

Kultura językowa rodziny także nie pozostaje bez wpływu na powodzenie dziecka w szkole. W rodzinach, w których mówi się gwarą, żargonem lub nieprawidłowym językiem dzieci mają trudności z wypowiadaniem się na lekcjach językiem optymalnie prawidłowym, za co dostają gorsze stopnie (Tyszkowa, 1964).

c) ORGANIZACJA PRACY W DOMU UCZNIA

Organizacja pracy, czyli pora odrabiania lekcji, pora spania, posiłków, własny pokój, pomoc dydaktyczna także mają ogromny wpływ na postępy dziecka w szkole. Uczniowie dobrzy mają dobrze zorganizowany czas podczas dnia, stałą porę odrabiania lekcji i odpowiednią pomoc ze strony domowników.

Cz. Kupisiewicz (1970) wymienia jako przyczyny niepowodzeń niekorzystną sytuację rodzinną dzieci, czyli brak odpowiedniej opieki, nadmierne obciążanie dzieci pracą domową.

Cz. Kupisiewicz (1970) dodaje do tego słaby stan zdrowia matki i jej ciągłą nieobecność w domu, brak miejsca do odrabiania lekcji i ogólnie złe warunki mieszkaniowe.

d) ATMOSFERA W RODZINIE

Następną grupą czynników środowiskowych powodzenia dziecka w szkole są warunki społeczne i psychologiczne sytuacji rodzinnej. Chodzi tu o atmosferę życia rodzinnego i sytuację społeczną dziecka w rodzinie. Mają one silny wpływ na osobowość i poziom sprawności umysłowej wychowanka. Zbadano strukturę społeczną rodziny, czyli jej skład osobowy, stan liczebny, stosunki prawno - społeczne i więzi osobiste (Tyszkowa, 1964). Okazało się, że najbardziej niekorzystna dla dziecka jest taka struktura rodziny, która powoduje obniżenie jej prestiżu w opinii społecznej (może to być np. dziecko wychowywane przez samotną matkę, co jest w naszym społeczeństwie, szczególnie na wsi, wciąż potępiane i wytykane palcami). Dziecko wychowujące się w rodzinie nie mającej uznania w oczach otaczającego ją środowiska ma poczucie gorszości, łatwiej się frustruje i ma ogólnie gorsze samopoczucie, co prowadzi do zaniku chęci do uczenia się. Równie niekorzystnym czynnikiem dla dziecka są wszelkie sytuacje rodzinne przez dłuższy czas nie unormowane - np. przedłużające się sprawy rozwodowe - oraz nagłe zmiany w warunkach rodzinnych (np. odejście ojca). Dziecko traci wtedy poczucie kontroli nad własnym życiem, jest zestresowane, niepewne swojej przyszłości - taka atmosfera z pewnością nie przyczynia się do chętnego zdobywania wiedzy w szkole. Sama struktura rodzinna nie jest czynnikiem niepowodzenia dziecka w szkole, ale taka, która powoduje brak stabilizacji stosunków uczuciowych między rodzicami a dzieckiem, np. nie zawsze odejście ojca może powodować zachwianie stabilizacji uczuciowej między nim a dzieckiem - gdy tak się nie stanie, dziecko może w ogóle nie obniżyć swoich wyników w nauce. Jeżeli chodzi o liczebność domowników w rodzinie, duża liczba posiadanych dzieci jest dla nich niekorzystna, gdyż mniej pieniędzy przeznaczanych jest dla tych dzieci oraz maj ą one poświęcane mniej uwagi rodzicielskiej (Tyszkowa, 1964).

Duże znaczenie ma opieka matki, jej zainteresowanie i uczucie. Niekorzystna jest dla dziecka ciągła nieobecność matki w domu, praca na zmiany.

Atmosfera panująca w rodzinach dzieci nie dających sobie rady w szkole jest stanowczo zła. W tych rodzinach można spotkać pijaństwo, przestępstwo, złe pożycie małżonków, brutalne środki wychowawcze lub nadopiekuńczość, brak zgodności między rodzicami co do sposobu wychowania. Najczęściej jednak występuje w tych rodzinach przemoc i brak zainteresowania dziećmi. Odrzucenie przez rodzica powoduje zaburzenia emocjonalne dziecka, co jest z kolei powodem obniżenia efektów uczenia się (Tyszkowa, 1964).

Istnieją jeszcze inne przyczyny złej atmosfery w domu, np. zjawisko „dziecka niechcianego". Dziecko takie może w okresie szkolnym mieć problemy emocjonalne. Rodzice takiego dziecka to ludzie zazwyczaj młodzi, którzy w chwili narodzin nie byli przygotowani na udźwignięcie tak wielkiej odpowiedzialności jaką jest wychowanie - brakuje im cierpliwości i dojrzałości rodzicielskiej (S. Rimm, 1994).

Dziecko może także być zbyt mocno wyczekiwane - rodzice takiej latorośli wykazują nadmierną pobłażliwość w stosunku do niego, nadopiekuńczość, dziecko jest całkowicie zależne od uwagi rodzica, ale jednocześnie uczy się bierności oraz manipulowania jego uczuciami. Swoje zachowania przekłada na teren szkoły (S. Rimm, 1994).

Innym rodzajem problemu może być dziecko z problemami zdrowotnymi. Te problemy mogą mieć negatywny wpływ na rozwój jego samodzielności, zbyt bardzo przyzwyczajaj ą się do poświęcanej mu uwagi. Ta sytuacja może także prowadzić do problemów małżeńskich rodziców, którzy zbyt wiele uwagi poświęcają dziecku zapominając o sobie - to z kolei może powodować napięcia w rodzinie i złe samopoczucie dziecka (S. Rimm, 1994).

Niekorzystnymi dla powodzeń szkolnych dziecka są zaburzone relacje między rodzicami a dzieckiem , np. problem samotnej matki. Istnieje zbyt duża więź matki z dzieckiem i przedwczesne obarczanie go problemami dorosłych - może być to czynnikiem niepowodzenia w szkole (S. Rimm, 1994). Brak opieki rodzicielskiej, rozwód rodziców, kłótnie domowe, nieślubne pochodzenie dziecka, śmierci matki lub ojca to bardzo istotne czynniki wpływające na psychikę dziecka, a co za tym idzie - na jego wyniki w nauce (Cz. Kupisiewicz, 1970).

e) POSTAWY RODZICIELSKIE

l/ Prawidłowe postawy rodzicielskie.

Charakteryzują się one „ mądrą miłością" do dziecka, pozwalaj ą na swobodny, zrównoważony kontakt z nim, na nastawienie się na jego rzeczywiste potrzeby, na traktowanie go jako odrębnej jednostki. Rodzice okazuj ą uczuć i a dziecku, nie wstydzą się swoich uczuć, ciepło i bezpieczeństwo stanowią dla dziecka oparcie.

Właściwe postawy rodzicielskie to:

a/ Akceptacja dziecka - rodzice kochają je takim, jakie ono jest - z jego możliwościami, zdolnościami, trudnościami. Dziecko o tym wie i to czuje. Ocenia się pozytywne i negatywne zachowania dziecka, a nie jego osobę.

b/ Współdziałanie z dzieckiem - formy tego współdziałania są różne w zależności od wieku dziecka i jego możliwości. Współdziałanie to z jednej strony uczestniczenie w zajęciach dziecka bez narzucania swej roli i jednocześnie angażowanie go w zajęcia i sprawy domu i rodziny.

c/ Dawanie dziecku ,,rozumnej swobody". W miarę rozwoju dziecka rodzice pozwalają mu na coraz większą samodzielność i niezależność oraz na fizyczne oddalanie się od rodziny, przygotowujące dziecko do stopniowego osiągania dojrzałości i odpowiedzialności za swoje postępowanie.

d/ Uznanie praw dziecka. Jest ono traktowane jako odrębna, samodzielna jednostka mająca swoje potrzeby, zainteresowania, chęci. Rodzice nie narzucają swojej woli, ale kierują dzieckiem przez „ intelektualne oddziaływanie" - sugestia, tłumaczenie, wyjaśnienie.

Prawidłowe postawy rodzicielskie sprzyjaj ą kształtowaniu się u dzieci zdolności do nawiązywania trwałych więzi emocjonalnych, zdolności do wyrażenia uczuć. Dzieci akceptowane czują się bezpieczne, są otwarte w stosunku do ludzi i świata, znają swoje możliwości i ograniczenia. Dominują w nich emocje pozytywne.

Dzięki współdziałaniu z rodzicami dziecko staje się zdolne do współdziałania z innymi. Czuje się odpowiedzialne, obowiązkowe, umie pokonywać trudności. Mając poczucie samodzielności i swobody zdobywa własne doświadczenia, rozumie różne sytuacje życiowe i umie się w nich zachować, ma poczucie odpowiedzialności za własne działania.

2) Nieprawidłowe postawy rodzicielskie.

Postawy te charaktery żuj ą się różnego typu zaburzeniami w kontaktach uczuciowych rodzice - dziecko, nieprawidłowe są także zachowania rodziców w stosunku do dziecka. Nie jest ono traktowane jako odrębna jednostka ludzka. Gama niewłaściwych postaw jest dość znaczna, mogą one mieć także różnorodne odcienie.

Spośród niewłaściwych postaw rodzicielskich najbardziej typowe są postawy:

a/ Postawa unikająca. Cechą charakterystyczną tej postawy jest objętość uczuciowa wobec dziecka lub ubogi stosunek emocjonalny między rodzicami a dzieckiem. Przebywanie z dzieckiem nie sprawia rodzicom przyjemności, a więc kontakt z nim jest luźny. Brak głębszych uczuć bywa maskowany niekiedy przez nadmierną dbałość o wygląd zewnętrzny dziecka, przez obdarowywanie go prezentami lub pieniędzmi. Przy obojętności emocjonalnej dziecku często daje się nadmierną swobodę, ogranicza się kontakt z nim. Rodzice nie znają potrzeb, zainteresowań, możliwości dziecka, występuje niekonsekwencja w przestrzeganiu wymagań, lekceważenie zagrożeń, brak współpracy z dzieckiem. Dziecko czuje się pozostawione samo sobie, nie ma oparcia w domu rodzinnym, nie wykształciły się w nim głębsze uczucia. Jego cechą charaktery styczną jest brak wytrwałości, postawa rezygnacji, częsta zmiana planów. Może wystąpić podatność na wykolejenie się (alkoholizm, prostytucja, przestępczość). Skutkiem tego typu postaw rodzicielskich jest często brak dojrzałości społecznej i moralnej.

b/ Postawa odtrącająca Głównym wyznacznikiem takiej postawy jest niechęć do dziecka. Rodzice nie lubią go, dziecko odczuwane jest jako ciężar. W stosunku do dziecka demonstrowane są uczucia negatywne, dezaprobata, krytyka. Rodzice nie wnikają w motywy postępowania dziecka, kieruj ą dzieckiem głównie przez kary, żądania, zastraszenie. Dość często okazywana jest brutalność w stosunku do dziecka. Postawy odtrącające sprzyjaj ą kształtowaniu się u dziecka postaw aspołecznych lub

antyspołecznych, wywołuj ą zachowania agresywne, nieposłuszeństwa, kłamstwa które sprzyjają przestępczości. U małych dzieci obserwuje się symptomy choroby sierocej. Tego typu postawy rodzicielskie powodują u dzieci brak zainteresowań intelektualnych. U niektórych występuje lęk, zahamowanie, poczucie bezradności, silne reakcje nerwicowe. Wszystkie dzieci wychowywane przez rodziców demonstrujących postawy odtrącania mają zaburzenia osobowości.

c/ Postawa nadmiernie chroniąca Tego typu postawa charakteryzuje się nadmierną koncentracją na dziecku, brakiem krytycyzmu w stosunku do dziecka lub też nadmiernym o niego lękiem. Często występuje także nadmierna uległość w stosunku do dziecka. Traktowane jest ono jako istota bezradna, wymagająca ciągłej opieki i pomocy. Ograniczane są wszelkie próby samodzielności dziecka. Rodzice zawsze wszystko wiedzą najlepiej, chcą dla dziecka samego dobra. Często także spełniane są wszystkie zachcianki dziecka, które zaczyna panować nad rodzicami. Zaniżane są także wymagania w stosunku do dziecka. Postawy nadmiernie chroniące w zależności od swego zabarwienia mogą powodować u dziecka brak dojrzałości społecznej i emocjonalnej, nadmierną zależność od rodziców, bierność, brak inicjatywy. Nie kształtuje się poczucie odpowiedzialności i obowiązkowości, występuje dość często brak krytycyzmu w stosunku do siebie.

d/ Postawa nadmiernie wymagająca. Przy tego typu postawie rodzice zwykle mają

wytworzony „ wzór" dziecka lub wzór różnego rodzaju zachowań i naginają dziecko do tych wzorów. Stawiane są dziecku nadmierne wymagania, narzucony jest autorytet, dziecko jest ciągle kontrolowane i oceniane, korygowane bez liczenia się z jego możliwościami i cechami indywidualnymi. Ograniczana jest jego samodzielność, aktywność przez wytykanie błędów i niedociągnięć, żąda się też od dziecka perfekcjonizmu. Pewną odmianą tych postaw jest autorytaryzm i wymaganie ślepego posłuszeństwa. Tego typu postawy idą zwykle w parze z nadmiernym karaniem. Wychowane w taki sposób dzieci charakteryzują się brakiem wiary we własne siły, niepewnością lękiem - maj ą zaniżony obraz własnej osoby i negatywny, zagrażający obraz świata. Typowymi mechanizmami obronnymi są regresja, ucieczka. Jedną z cech dzieci wychowanych przez rodziców nadmiernie wymagających jest sztywność zachowań i brak tolerancji.


W wychowawczej rzeczywistości rzadko spotyka się „ czyste" postawy rodzicielskie. Elementy tych postaw są zwykle przemieszane ze sobą, a bywa i tak, że pewne postawy przekształcają się w inne.

Postawa unikająca może przekształcić się w postawę odtrącającą wtedy, gdy np. dzieci, mimo unikania ich, stanowią dla rodziców nadmierne obciążenie. Bardzo często skutki swych błędów wychowawczych rodzice przypisuj ą dzieciom lub instytucjom wychowawczym nie zdając sobie sprawy z własnego postępowania w stosunku do dziecka. Sprawę komplikuje fakt, że bardzo rzadko obydwoje z rodziców mają w stosunku do dziecka zbliżone postawy. Zwykle jedno z rodziców prezentuje inną postawę niż drugie - np. zbyt opiekuńcza matka i nadmiernie wymagający ojciec - dziecko jest przy tym zupełnie zdezorientowane, jeżeli chodzi o system wymagań i oczekiwań w stosunku do niego.

Kształcenie osobowości dziecka zależy w wielkim stopniu od postaw rodziców i wychowawców w stosunku do dziecka. Postawy właściwe sprzyjaj ą rozwój owi prawidłowej osobowości, postawy niewłaściwe zaś utrudniaj ą rozwój osobowości, powoduj ą zaburzenia kształtującej się osobowości, szczególnie zaś zaburzaj ą obraz własnej osoby i obraz świata, powoduj ą powstanie niewłaściwych postaw w stosunku do ludzi, zaburzają strefę emocjonalną i w efekcie utrudniają wrastanie jednostki w społeczeństwo (M. Ziemska, 1979).

f) METODY WYCHOWAWCZE

Metody wychowawcze można podzielić na oddziaływanie bezpośrednie oraz pośrednie:

l/ Oddziaływanie bezpośrednie - bezpośredni kontakt wychowanka z wychowawcą. Należą do tej kategorii następujące metody: metoda wyjaśniania, przekonywania, sugestii i perswazji, kary i nagrody. Warunkiem powodzenia tej metody jest autorytet wychowawcy, szczera atmosfera i zaufanie wychowanka.

2/ Oddziaływanie pośrednie - „polega na takim celowym organizowaniu warunków i sposobu życia dziecka, aby jego przeżycia, reakcje, zachowania, zdobywane doświadczenia przybliżały wychowanka do tego, co stanowi cele wychowawcze, przyczyniały się do właściwego rozwoju jego osobowości" (Ziemska, 1979, s. 325). Należą do tej kategorii następujące metody: metoda organizowania wielostronnej działalności wychowanka i metoda organizowania środowiska społecznego (Ziemska, 1979).


Klasyfikacja metod wychowawczych:

l/ Metoda wpływu osobistego wychowawcy - wysuwanie sugestii (zachęcanie, ocenianie, przestrzeganie), perswazja (podsuwanie określonych rozwiązań), oddziaływanie przykładem osobistym, wyrażanie aprobaty lub dezaprobaty.

2/ Metoda wpływu sytuacyjnego - nagrody i kary, instruowanie, organizowanie doświadczeń. 3/ Metoda organizowania środowiska wychowawczego.

4/ Metoda samowychowywania.

Stosowanie skutecznych metod wychowania ma ogromny wpływ na funkcjonowanie dziecka w życiu, także w szkole. Skutki błędów wychowawczych rodziców przenoszone są przez dziecko na teren szkoły. Właściwe stosowanie przez rodziców metod wychowawczych w znacznym stopniu przesądza o tym, że rodzina spełnia swoje funkcje opiekuńczo -wychowawcze. Nie wszyscy rodzice uświadamiaj ą sobie, że stosują pewne metody wychowawcze i nie wszystkie te metody są korzystne dla dziecka, rodzice powinni przede wszystkim zdawać sobie sprawę z istnienia metod wychowawczych, stosować szeroki ich wachlarz w wychowaniu swojego dziecka i korzystać z nich odpowiednio do warunków (M. Ziemska, 1979).

g) KOLEJNOŚĆ URODZEŃ

Według badań amerykańskich nad kolejnością urodzeń dzieci w rodzinie stwierdzono, ze „istnieje związek między kolejnością urodzeń a 10 i osiągnięciami dzieci" (S. Rimm, 1994 za J. Bossard i E. Bali). Zagrożone problemem niepowodzeń szkolnych mogą być rodzeństwa tej samej płci, między którymi jest mała różnica wieku, rodzeństwa bardzo uzdolnionych dzieci lub dzieci z poważnymi problemami zdrowotnymi. Gdy dziewczynka ma niewiele starszą od siebie siostrę, czuje że musi jej dorównać, a gdy tak się nie dzieje, następuje frustracja i poczucie gorszości. Starsze dziecko z kolei ma poczucie, że nie posiada żadnych przywilejów a wyłącznie obowiązki. Między nimi powstaje, często nieuświadomiona, niezdrowa rywalizacja. Najmłodsze dziecko w rodzinie też może mieć problemy - ma brak poczucia sukcesu i samodzielności, co także nie jest korzystne w nauce szkolnej. Rodzeństwo chorych dzieci natomiast może odczuwać zbyt małe zainteresowanie swoją osobą ze strony rodziców i niepowodzenia szkolne będzie traktować jak chęć zwrócenia na siebie uwagi.


i) RODZICE JAKO MODELE RÓL SPOŁECZNYCH

Środowisko domowe, a szczególnie rodzice jako modele ról społecznych, jest jedną z głównych przyczyn niepowodzenia dzieci w nauce. Proces identyfikacji dziecka z rodzicem oraz naśladownictwa zależy od trzech zmiennych - podobieństwa między rodzicami a dzieckiem, opiekuńczości rodziców i podziału władzy w rodzime. Istnieje kilka sytuacji i postaw rodziców mogących prowadzić do obniżenia chęci do uczenia się i wystąpienia niepowodzeń szkolnych. Są to:

- opowiadanie dzieciom o swoich psotach i niechęci do szkoły w dzieciństwie, szczególnie

na początku jego kariery szkolnej

- zdezorganizowane życie, chaos dnia codziennego

- bierna agresja - mąż nie słucha żony, więc syn, na podobieństwo ojca, swej matki także nie będzie słuchał

- przepracowani rodzice — nie mający czasu

- rozwód — tu ważna jest zgodność postaw rodziców w kwestii nauki

- identyfikacja dziecka z rodzicem przeciwnej płci - u dziewcząt nie ma to większego

znaczenia, natomiast u chłopców może powodować odsunięcie na margines wśród rówieśników (S. Rimm, 1994).

j) PODSUMOWANIE

Rodzina ma bardzo znaczący wpływ na życie szkolne dziecka, głównie dlatego iż przenosi ono zachowania swoje i rodziców z terenu domu na teren szkolny. Rodzice, jako autorytet dla dziecka, budują jego wizję świata i często nieświadomie stają się przyczyną jego niepowodzeń w uczeniu się.

Tyszkowa (1964) w podsumowaniu swoich badań wysunęła wniosek, że sytuacja rodzinna dziecka stanowi zespół czynników, które w poważnym stopniu decydując poziomie wyników jego pracy. Chodzi o to, że zazwyczaj niejeden czynnik powoduje słabość wyników, ale cały ich zespół - te czynniki są ze sobą ściśle powiązane i często jeden wynika z drugiego. Nie możemy zatem wyłowić jakiejś jednej, konkretnej przyczyny, tkwiącej w środowisku ucznia, źle wpływającej na jego funkcjonowanie w szkole. Najwyraźniej wpływającymi na to są cztery czynniki (za M.Tyszkowa): poziom kulturalny rodziców, warunki mieszkaniowe, atmosfera wychowania i stosunek rodziców do dzieci.


Autorzy przytoczonej tu literatury są zgodni co do tego, że rodzina, postawy rodziców, stosunki międzymałżeńskie, ich stosunek do dziecka, wykształcenie i poziom materialny mają ogromny a często przesądzający wpływ na powodzenia dziecka w nauce. Na podstawie tych badań można by stworzyć „model rodzica idealnego" a raczej „model rodziny idealnej", czyli takiej, która stworzy pod swoimi skrzydłami dziecko radosne, pełne chęci do nauki, nie mające problemów z przyswajaniem wiedzy i dobrze funkcjonujące w środowisku szkoły. Byłaby to rodzina, w której rodzice darzyli by się nawzajem szacunkiem, dawali miłość sobie i dziecku. Ponadto interesowali by się poczynaniami i osiągnięciami dziecka, nie tylko na polu szkolnym, ale we wszystkich sferach jego życia. Byliby to ludzie wykształceni, umiejący przekazać wychowankowi zamiłowanie do nauki. Swym poziomem kulturalnym i moralnym dawaliby mu dobry przykład i tworzyli dobrego obywatela państwa. Ponadto powinni być to ludzie zamożni, a co najmniej nie żyjący w ubóstwie, mogący zapewnić dziecku dobre warunki do rozwoju intelektualnego, dobry odpoczynek i pomoce naukowe. Nasuwa się tu pytanie — co jest pierwotne, brak wykształcenia czy brak pieniędzy jako przyczyny niepowodzeń dziecka w szkole. W źródłach można znaleźć wiele stanowisk na ten temat (Cz. Kupisiewicz, 1970).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. WYZNACZNIKI OSIĄGNIĘĆ ZWIĄZANE ZE ŚRODOWISKIEM SZKOLNYM

Bardzo liczne są czynniki pedagogiczne wpływające na osiągnięcia ucznia w szkole:

treść, formy, metody oraz środki wychowania i nauczania, warunki pracy ucznia, tzn. stan liczbowy klasy, poziom kwalifikacji nauczycieli itp. Wszystkie one mają bardzo istotny wpływ, obok czynników środowiska domowego i biopsychicznych właściwości dziecka, na jego karierę szkolną.

a) TREŚCI NAUCZANIA

Treści nauczania w szkole, czyli program wiedzy, którą uczeń jest zobowiązany sobie przyswoić, są bardzo ważnym czynnikiem wpływającym na pozytywne funkcjonowanie dziecka w szkole. Treści te są narzucane ..z góry", przez władze państwowe i jest niezbędnym [powodzenia ucznia by były one tak ułożone i zaplanowane, by wspierały jego rozwój intelektualny i psychiczny.

Program nauczania musi być przystosowany do potrzeb życia i zainteresowań dzieci. Dzieci widzą wtedy sens wkładanego w naukę wysiłku i uczą się chętnie. Łatwiej nauczycielowi wykształcić w dziecku motywację wewnętrzną do uczenia się (Cz. Kupisiewicz. 1970). Uczeń musi rozumieć czego się uczy i po co się uczy, wiedza przyswajana przez niego musi być sensowna i zrozumiała (Green, 1974). Materiał zbyt trudny »zbyt łatwy nie daje poczucia sukcesu dziecku (S. Rimm, 1994).

Niekorzystny jest program zbyt przeładowany informacjami, gdyż dziecko nie jest w stanie go sobie przyswoić w całości i zniechęca się, nie widząc efektów swojej pracy. Nie korzystny jest także brak korelacji treści nauczania w zakresie poszczególnych przedmiotów. Negatywne skutki odnosi nieprzystosowanie treści do potrzeb i zainteresowań ogólnych uczniów, nie uwzględnienie ich różnych warunków środowiskowych,  potrzeb psychicznych, różnych poziomów zdolności (Cz. Kupisiewicz, 1970). „Nauczanie jest najbardziej wydajne, gdy jest dostosowane do poziomu, który dziecko reprezentuje" (Green, 1974, s. 75). Skrajne ujednolicenie programu nauczania ogranicza twórczość i niezależność, a zbyt duża indywidualizacja też ma negatywne skutki (S. Rimm, 1994). „Należy stworzyć dzieciom iść pracy zgodnie z ich stylem uczenia się, ale nie przekonywać ich, że zawsze


nauczyciel będzie do ich dyspozycji, że wiedza zawsze będzie do nich dostosowana" (S. Rimm, 1994).

b) NAUCZYCIEL

Nauczyciel ma ogromny wpływ na ucznia. Jest dla niego najważniejszym zaraz po rodzicach autorytetem, spędza z uczniem bardzo dużo czasu, więc jego oddziaływanie na ucznia jest bardzo ważnym czynnikiem powodzenia w szkole. To nauczyciel tworzy atmosferę sprzyjającą lub nie sprzyjającą nauce. To nauczyciel przekazuje treści programowe i sposób w jaki to robi jest jednym z czynników determinujących przyswojenie sobie przez dziecko tych treści. To nauczyciel wreszcie ocenia ucznia i sposób w jaki to robi determinuje przyszły kierunek rozwoju ucznia.

Stosunek nauczyciela do ucznia jest jednym z ważnych czynników funkcjonowania dziecka w szkole. Niekorzystne jest ciągle zastraszania uczniów i podnoszenie ich poziomu i przez ciągle groźby, kary. nagany, porównywanie, wytwarzanie niezdrowego współzawodnictwa (M. Tyszkowa, 1964).

Nauczyciel, który wzmaga współzawodnictwo między uczniami (głośno krytykuje, wyczytuje stopnie, porównuje prace uczniów) wyzwala w nich lęk i niechęć do nauki, żucie gorszości. Nauczyciel zbyt surowy doprowadza do tego, że dzieci przekornie z nim czai wolą otrzymywać złe oceny niż przyznać mu rację. (S. Rimm, 1994) Równie korzystna jest zbyt ..luźna" postawa nauczyciela wobec dzieci. W klasie panuje wtedy ple zamieszanie, brak dyscypliny, autorytetu nauczyciela (S. Rimm, 1994). „Więcej zależy |pracy dydaktyczno - wychowawczej nauczyciela niż od czegokolwiek innego" Kupisiewicz, 1970, s. 74).

Zły wpływ na przyswajanie treści ma werbalizm w pracy nauczyciela, podawanie gotowej wiedzy, brak systematyczności kontroli pracy ucznia, stereotypowość stosowanych [dydaktycznych (Cz. Kupisiewicz, 1970). Nauczyciel powinien dzielić klasę na grupy • z ich zdolnościami by uniknąć sytuacji, w której najzdolniejsi się nudzą a najsłabsi poczucie porażki. (S. Rimm, 1994). Pozytywny skutek odnosi tworzenie grup jednorodnych, złożonych z dzieci o zbliżonych możliwościach (Green, 1974). Osobowość nauczyciela może wpływać na jego styl nauczania co z kolei wpływa na osiągnięcia ucznia (Green, 1974).

Przeprowadzono badania, z których wyniknęło, że młodzieży najbardziej odpowiadają nauczyciele ekstrawertycy. Są to osoby łatwo nawiązujące kontakt, które znajdują


z młodzieżą wspólny język, aktywizuj ą uczniów, wprowadzaj ą lekkie rozluźnienie na lekcji, atmosfera na lekcji sprzyja uczeniu się. Z kolei nielubianym typem nauczyciela jest introwertyk. Jest to nauczyciel, który nie ma kontaktu z uczniami, na jego lekcjach panuje ponury, groźny nastrój powodujący demobilizację, nudę osłabiającą uwagę (Gołaszewski, 1977).

Charakterystyka nauczyciela uważanego przez uczniów za dobrego nauczyciela (Gołaszewski, 1977):

- niweluje napięcia związane z nauką,

- stymuluje uwagę mimowolną,

- nie powoduje pojawiania się u uczniów odruchów sprzeciwu i protestu,

- żywo gestykuluje, patrzy na twarze uczniów.

Nauczyciel wybitny: doskonały znawca swojego przedmiotu, inspirator zainteresowań i aktywności ucznia, zainteresowany i uzdolniony w pracy pedagogicznej, entuzjazm wobec problemów uczniów. charakter bez zarzutu, - godny naśladowania pod względem kultury osobistej, dobry mówca. Sylvia Rimm (1994, s. 187) tak podsumowała prawidłowy stosunek do ucznia i zachowanie się nauczyciela w klasie: „Zdecydowane i pewne kierowanie dziećmi z umiarkowaną elastycznością''.

c) ORGANIZACJA NAUCZANIA

Organizacja nauczania także ma istotny wpływ na osiągnięcia ucznia. To, w jakiej klasie znajdzie się uczeń, z jakimi rówieśnikami przyjdzie mu się uczyć, jak odnajdzie się w zespole klasowym będzie miało duże znaczenie dla jego samopoczucia i stanu psychicznego »z kolei będzie wpływało na wyniki nauczania.

Skład zespołów klasowych i pozycja ucznia w zespole rówieśniczym mają wpływ Na jego powodzenia szkolne. Najbardziej korzystny jest skład społeczny klasy, w której jest ł0% uczniów z rodzin wykształconych. Uczniowie z rodzin mniej wykształconych mają szansę podpatrzeć i próbować dorównać swoim kolegom, dostają przykład, na którym mogą


się opierać. Uczniów można dobierać także na podstawie kryteriów psychologicznych. (M.Tyszkowa, 1964). Środowisko dobrych uczniów, wykwalifikowane grono pedagogiczne i dobra atmosfera szkoły pozytywnie wpływaj ą na osiągnięcia ucznia (Green, 1974).

Warunki materialne i organizacyjne pracy szkoły też są czynnikiem powodzenia  ucznia. Bieda szkoły, czyli słabe wyposażenie materiałami dydaktycznymi opóźnia i zniechęca ucznia do nauki. Zbyt duża z kolei liczba uczniów w klasie utrudnia

Nauczycielowi kontrolę ich pracy i utrzymanie dyscypliny. Wadliwie ułożony program zajęć dydaktycznych, jego dwuzmianowość także nie sprzyjaj ą dobremu rozwojowi dziecka (Cz. Kupisiewicz, 1970).

Problemem jest pozostawianie ucznia na drugi rok. Z jednej strony nie należy nagradzać lenistwa i dawać uczniowi „w prezencie" promocję, z drugiej jednak strony repetent najczęściej całkowicie przestaje interesować się nauką, jest niezdyscyplinowany w nowej klasie, utrudnia normalną pracę innym uczniom, demoralizuje ich (Cz. Kupisiewicz, 1970). Również Green (1974) twierdzi, że zostawianie na drugi rok jest w większości przypadków niekorzystne.

Na osiągnięcia ucznia w szkole wpływa jeszcze szereg innych czynników: częste zmiany nauczycieli, talent pedagogiczny nauczyciela, atmosfera w klasie, absencja nauczycieli. ukształtowanie w uczniu motywów do uczenia się, obiektywizm oceny ich pracy (Cz. Kupisiewicz, 1970), złe stosunki nauczyciel - rodzic, brak kontaktów rodzica ze szkołą, popularność dziecka w klasie, brak kontaktów rówieśniczych (M. Tyszkowa, 1964), przypinanie dzieciom etykietek „złego ucznia", zbyt gorliwa pomoc ze strony nauczyciela lub całkowity brak (S. Rimm, 1994).

d) PODSUMOWANIE

Gdy zdamy sobie sprawę jak wiele czynników wpływa na funkcjonowanie naszego dziecka w środowisku szkolnym, przekonamy się jak niewiele zależy od niego samego, w tym li jego wrodzonych zdolności. Nawet najzdolniejsze dziecko, o wysokim IQ, mające wspaniały dom i warunki do uczenia się może nie radzić sobie w szkole z przyczyn tkwiących w pracy szkoły. Chcąc pomóc dziecku w jego życiu szkolnym, rodzic powinien wziąć pod uwagę i przeanalizować wszystkie czynniki mogące mieć na nie wpływ.


Jakkolwiek, istnienia wrodzonych zdolności specjalnych i ich istotnego wpływu na uczenie się nikt nie zaprzeczy. Zdolności specjalne wskazuj ą kierunek w jakim powinny iść zainteresowania i postępy dziecka. Skoro w danej dziedzinie jest lepsze od swych rówieśników, uczenie się przychodzi mu łatwiej, należy to wspierać i rozwijać.